چگونه جلوی هزاران میلیارد تومان اتلاف منابع گرفته شد؟

سخنگوی ستاد تبصره ۱۴ بودجه با تشریح دستاوردهای پایگاه اطلاعات ایرانیان که اتلاف منابع هزاران میلیارد تومانی را متوقف کرده است، از آمادگی دولت برای حذف یارانه نقدی سه دهک ثروتمند خبر داد.

کد خبر: ۳۸۵۹۸۱

۱۵ مهر ۱۳۹۸

به گزارش اقتصادآنلاین به نقل از مهر، یارانه نقدی حدود ۷۰۰ هزار نفر از جمعیت یارانه بگیر در شهریورماه قطع شد. قطع  یارانه نقدی خانوارهای غیرنیازمند در چندین بودجه سنواتی و در قالب تبصره ۱۴ قوانین بودجه تکلیف شده بود، حتی در سال ۹۳ نیز در یک مرحله یارانه نقدی تعدادی از خانوارها حذف شد اما مهمترین مانع بر سر راه دولت برای قطع یارانه غیرنیازمندان، فقدان بانک اطلاعات جامع از وضعیت درآمدی، دارایی، اقتصادی خانوارها بود و به همین دلیل، هر سال این تکلیف قانونی به تعویق می‌افتاد.

در نهایت از حدود سه سال مقدمات راه اندازی سامانه اطلاعات رفاه ایرانیان توسط وزارت رفاه فراهم شد و طی سه سال گذشته با استخراج اطلاعات هزینه ای خانوارها، وزارت رفاه توانست بستر اطلاعاتی لازم برای حذف یارانه نقدی دهک های بالای درآمدی را فراهم کند؛ برهمین اساس در شهریوماه امسال، یارانه نقدی حدود ۷۰۰ هزار نفر قطع شد. البته امکان ثبت اعتراض برای کسانی که به حذف یارانه نقدی خانوارشان اعتراض دارند، وجود دارد.

در همین زمینه حسین میرزایی، سخنگوی ستاد اجرایی تبصره ۱۴ بودجه ۹۸ جزئیات آخرین وضعیت راه اندازی پایگاه اطلاعات رفاه ایرانیان به عنوان پایگاه داده متمرکز جمع آوری اطلاعات خانوار، وضعیت درآمدی یارانه نقدی ثروتمندان، تراکنش های بانکی معترضان و دلایل اعتراض خانوارهای معترض را تشریح کرد که متن کامل آن از نظرتان می گذرد:

- پیش از ورود به جزئیات آماری از آخرین وضعیت یارانه بگیران ثروتمند، نحوه استخراج اطلاعات خانوار را توضیح دهید.

بله. پیش از هر چیز باید به این نکته توجه کنیم که متاسفانه حاکمیت، ابزار تخصیص هوشمندانه منابع را در اختیار ندارد؛ به عنوان مثال در دوره های اول که سبد حمایت غذایی ارائه می شد بخش قابل توجهی از این اقلام در اختیار افرادی قرار می گرفت که جزو دهک‌های نیازمند نبودند. مثلا فردی تحت پوشش بهزیستی که ۷۵ خودروی وارداتی تحت مالکیت داشت، سبد حمایت کالایی دریافت می کرد.  این سوال مطرح می شد که آیا این خودروها توسط خود شخص وارد شده یا با سوءاستفاد از هویت این شخص و کارت بازرگانی اجاره ای توسط افراد دیگری وارد شده است.

از دست مصادیق بسیار متعدد است؛ به همین دلیل و برای اینکه حاکمیت، ابزار هوشمند داده‌ای در اختیار داشته باشد، راه اندازی و سوارکردن داده بر روی سامانه اطلاعات رفاه ایرانیان را در سال ۱۳۹۳  آغاز کردیم. در همان زمان با معرفی‌نامه آقای ربیعی وزیر وقت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، یکماه فقط به دستگاه های اجرایی مراجعه می کردیم تا آنها را درباره لزوم ایجاد یک پایگاه داده مرجع و واحد در حوزه شناسنامه اقتصادی و اجتماعی شهروندان توجیه کنیم که همین فرایند توجیه دستگاه‌ها، یکماه زمان برد.

در گام بعد یکسری اطلاعات مردم از جمله اطلاعات سفرهای خارجی، خودرو، قبوض آب و برق و گاز، اطلاعات مربوط به وکلا، پزشکان، اعضای هیأت علمی، تامین اجتماعی، صندوق بازنشستگی تامین اجتماعی، صندوق بازنشستگی نیروهای مسلح، صندوق بازنشستگی کشوری، بیمه مرکزی و ... را استخراج کردیم. در آن زمان هیچ پایگاه اطلاعات مرجعی در کشور وجود نداشت و پس از استخراج این اطلاعات از دستگاه های مختلف به این نتیجه رسیدیم که در تخصیص سبد کالا یا هر خدماتی به جامعه، خطاهای چشمگیر و قابل توجهی وجود دارد.

بنابراین راه اندازی یک پایگاه داده و اطلاعات ضروری به نظر می رسید؛ پایگاه داده ای که این امکانات را در اختیار سیاست گذار و حاکمیت قرار دهد: تخصیص هوشمندانه، پایش هوشمندانه و لایه کنترل برای اصلاح این حلقه. که البته نظام بازخورد و اصلاح را نیز همگام باید به صورت دائم اجرا می کردیم که در این راستا پایگاه اطلاعات رفاه ایرانیان راه اندازی شد.

- دقیقا چه اطلاعاتی از خانوارهای ایرانی تاکنون بر روی پایگاه اطلاعات رفاه ایرانیان بارگذاری شده است؟

در این پایگاه اطلاعات ، وضعیت رفاهی شهروندان اعم از اینکه چه خدماتی نیاز دارند و چه خدماتی دریافت کرده اند بارگذاری شده است. در این پایگاه، اطلاعات بیمه ای، حقوق کارکنان دولت و کارکنان تحت پوشش قانون کار، اطلاعات مربوط به رتبه اعتباری افراد در بانک ها، اطلاعات اصناف، اطلاعات مربوط به کد پستی افراد، اطلاعات سازمان امور مالیاتی و برخی دیگر از اطلاعات بارگذاری شده و بصورت دوره ای بروزرسانی می شود.

در فرآیند راه اندازی پایگاه اطلاعات رفاه ایرانیان و بارگذاری اطلاعات، به نمونه های جالبی برخورد کردیم. به عنوان مثال زمانی که اطلاعات بیمه های درمانی بارگذاری شد، ۶ میلیون و ۲۰۰ هزار نفر افرادی را مشاهده کردیم که دارای دو دفترچه بیمه درمانی بودند؛ افرادی که همزمان تحت پوشش بیمه تامین اجتماعی و بیمه سلامت بودند؛ که اطلاعات آنها را به سازمان بیمه سلامت ارائه دادیم و بیمه سلامت ۴ میلیون نفر از این افراد قطع شد.

همچنین اطلاعات مربوط به بیماران خاص، مستمری بگیران بهزیستی، افراد تحت پوشش کمیته امداد امام (ره) و حتی کارگران خارجی شاغل در ایران در پایگاه داده مدام به روز می شوند. البته کارگران خارجی به شرط استحقاق، یارانه دریافت خواهند کرد اما در غیر این صورت یارانه آنها قطع می شود.

به این ترتیب در نظر داریم تمام اطلاعات افراد را در این پایگاه داده به صورت متمرکز داشته باشیم. در یک مرحله از تمام دستگاه‌ها اطلاعات لازم به صورت دستی گرفته شده است اما به دنبال این هستیم برای استخراج اطلاعات و به روز رسانی آنها افراد بدهکار مالیاتی، افراد بداعتبار در نظام بانکی و اطلاعات مختلف را به صورت برخط از دستگاه ها دریافت کنیم.

- در فرایند دریافت اطلاعات از دستگاهها و بارگذاری آن بر روی پایگاه با مقاومت و مخالفتی هم مواجه بودید؟

مشکل عمده ما در حوزه اصلاح فرایندها و اطلاعات در سازمان های دیگر بود. به عنوان مثال ۵۰ درصد مناطق جغرافیایی که شناسایی کرده بودیم اصلا کد پستی نداشتند.

آنچه مطلوب ما بود، انطباق کد پستی و کد ملی بر یکدیگر است تا به این برسیم که محل یا محل های سکونت هر فرد مشخص باشد که اینچنین نبود و در فرآیند راه اندازی پایگاه،  با مشکلاتی مواجه شدیم؛ یا کد پستی وجود نداشت یا کد پستی به نام سازنده بود و این ملک واگذار شده بود اما کد پستی هچنان به نام فرد سازنده بود. یعنی این اطلاعات به روز نشده بودند. خوشبختانه و به تدریج اتفاقات خوبی در حوزه تکمیل بانک اطلاعات رفاه ایرانیان در حال انجام است و از مسیرهای مختلف در این گام حرکت کردیم که کدپستی به کد ملی افراد متصل شوند.

متاسفانه به دلیل اینکه اطلاعات کامل و دقیقی وجود ندارد در تخصیص خدمات به شهروندان و هر نوع خدمتی با مشکل مواجه می شویم و هر زمان که بخواهیم یک کار جدی در این زمینه انجام دهیم یکسری از آقایان اعلام می کنند اطلاعات مردم محرمانه است. اما به هر ترتیب، در پایگاه اطلاعات رفاه ایرانیان، تمام اطلاعات افراد مدام به روزرسانی می شود.

راه‌اندازی پایگاه اطلاعات اشخاص حقوقی در مراحل نهایی

پایگاه اطلاعات رفاه ایرانیان در واقع پایگاه اطلاعات اشخاص حقیقی است.طی تفاهم نامه با وزارت صنعت که در مراحل نهایی قرار دارد، پایگاه اطلاعات اشخاص حقوقی را هم راه اندازی خواهیم کرد که اگر این پایگاه راه اندازی شود استخراج اطلاعات جامع تر خواهد بود.

متاسفانه وقتی بحث راه اندازی «پایگاه اطلاعات ایرانیان» به میان آمد انتقادات بسیاری شد، ما از نماینده مجلس انتظار داریم در جهت شفافیت حمایت کند اما بعضا شاهد بودیم نمایندگان بدون اطلاع از فرایند اعلام می کردند که اطلاعات این پایگاه قابلیت اتکا ندارد.

- در گام شناسایی، اقشار خاصی را شناسایی شدند؟

گام نخست پیش از شناسایی و ورود به قضیه قطع یارانه نقدی، فراهم کردن همین ابزار هوشمندانه تخصیص بود که خوشبختانه زیرساخت لازم برای شناسایی یا ابزار تخصیص هوشمندانه منابع و امکانات کشور را در سطح خدمات رفاهی، حمایتی و خدمات اجتماعی فراهم کردیم. البته این سامانه می تواند خیلی کامل تر باشد اما زیرساخت فراهم شده است. مطلوب ما این است هر اتفاق در حوزه اطلاعات خانوار به صورت برخط و آنلاین ثبت شود. ضمن اینکه یک پروفایلی ایجاد شود تا حتی مردم به اطلاعات ثبتی خود دسترسی داشته باشند.

اما در جریان راه اندازی پایگاه و با ثبت اطلاعات بیمه ای، مشخص شد که از ۱.۲ میلیون نفری که بیمه کارگران ساختمانی هستند، ۳۲۰ هزار اصلا کارگر نیستند و نمایشگاه دار و طلا فروش و غیره هستند. این افراد سالانه یکهزار میلیارد تومان بار مالی برای دولت داشتند که با شناسایی و قطع بیمه آنها، ۱۰۰۰ میلیارد تومان در سال صرفه جویی برای دولت اتفاق افتاد.

علاوه بر این ۳۰۰ هزار خانوار ثروتمند شناسایی شدند که فاقد کد مالیاتی بودند یعنی در این خانوارها حتی یک نفر از اعضا هم پرداخت مالیات نداشت؛ که این افراد به سازمان امور مالیاتی معرفی شدند.

هر کدام از بانک‌های اطلاعاتی بر مبنای دارایی و درآمد – هزینه یک ضریب اهمیتی در شناسایی وضعیت درآمدی و دارایی افراد دارند که ما با دعوت از گروه کارشناسان مختلف، از سه سال گذشته و همزمان با راه اندازی پایگاه اطلاعات رفاه ایرانیان شروع به شناسایی اقشار مختلف کردیم.

- طبق  تکلیف قانون بودجه، دولت مکلف است یارانه سه دهک را حذف کند در حالی که الان فقط یارانه  ۷۰۰هزار نفر قطع شده است؛ قطع یارانه سه دهک چه زمانی کلید خواهد خورد؟

در سال ۹۳ برای قطع یارانه نقدی سه معیار خودروی بالای ۷۰ میلیون تومان، ملک با ارزش ۷۰۰ میلیون تومان و انجام بیش از ۳ سفر خارجی را در نظر گرفته بودیم که یک روال و گزارش‌گیری ساده بود و اگر این سه شرط برقرار بود یارانه نقدی خانوار قطع می شد اما در حذف یارانه ۷۰۰ هزار نفری که اواخر شهریورما امسال انجام شد، ما برای هر کدام از بانک های اطلاعاتی یک ضریبی قائل شدیم و با جمع ضرایب بانکهای مختلف اطلاعاتی اعم از خودرو، مسکن، وضعیت حقوقی و غیره وجمع زدن این ضرایب با هم،  سه دهک بالای درآمدی جامعه را شناسایی کردیم. یعنی در حال حاضر ما سه دهک بالای درآمدی را برای قطع یارانه نقدی شناسایی کرده ایم. اما تصمیم گرفتیم این اقدام را تست بزنیم. و به همین منظور و برای نمونه فعلا یارانه نقدی  ۱۶۲ هزار خانوار قطع شد. تا احیانا اگر در فرایند اجرا، خطای احتمالی وجود دارد، خطاها و ایرادات را برطرف کنیم. الان خانواده هایی که یارانه شان قطع شده، فرصت برای اعتراض دارند، در پایان زمانی که اعتراضات جمع بندی و رسیدگی شد ،امادگی داریم نسبت به قطع یارانه نقدی سه دهک بالای درآمدی اقدام کنیم.

فقط ۶ درصد از ۷۰۰ هزار نفر به قطع یارانه معترض بودند

دقت در شناسایی مشمولان قطع یارانه نقدی با استفاده از داده های پایگاه اطلاعات رفاه ایرانیان به قدری بود که از حدود ۷۰۰ هزار نفری که یارانه نقدی آنها قطع  شده است، فقط ۶ درصد، بعد از مشاهده وضعیت تراکنش خود در سامانه «یارانه ۱۰» اعتراض کردند در حالی که پیش بینی ما ثبت حدود ۴۵ درصد اعتراض بود.

نکته مهمی که وجود دارد این است که در ساختار خانوار ملاحظات را رعایت نمی کنیم؛ به عنوان مثال فردی ۱۰ سال است که ازدواج کرده اما در گزارشات آماری خانوار تحت پوشش پدر و مادر خود قرار دارد. هر گونه تغییر در ساختار خانوار از جمله تولد، ازدواج، طلاق یا فوت باید بلافاصله در بانک های اطلاعاتی ثبت شوند. این ساختار معیوب باعث شده تا ۴۰ هزار فوتی در کمیته امداد و بهزیستی شناسایی کنیم که فوت آنها ثبت نشده است. بنابراین ساختار خانواده در در دستگاههای متولی، به روزرسانی نمی شد که البته در حاضر ترغیب شده اند این کار را انجام دهند.

-پیش بینی می کنید قطع یارانه نقدی سه دهک بالای جامعه چه زمانی کلید بخورد؟

واقعیت این است که ما به لحاظ فنی آمادگی این کار را داریم اما در این خصوص دولت و مشخصا هیأت دولت باید تصمیم گیری کند. در حال حاضر نتایج اجرای مرحله نخست قطع یارانه نقدی در حال گزارش‌گیری و تحویل به دولت است.

تمام تلاش ما این است که تا پایان مهرماه پرونده اعتراض ها بسته شود. لازم می دانم بار دیگر فرایند نحوه ثبت اعتراض را توضیح دهم. سرپرست خانوار در صورت اعتراض به قطع یارانه نقدی باید به دفتر پیشخوان دولت مراجعه کند، در آنجا، اجازه دسترسی به تراکنش های بانکی از فرد دریافت و از طریق کد ملی، اطلاعات بانکی فرد از وب سرویس بانک مرکزی استخراج می شود.

پس از اینکه درخواست متقاضی در دفتر پیشخوان ثبت شد یک کدرهگیری به سرپرست خانوار پیامک می شود و «۴۸ ساعت پس از دریافت پیامک» می توانند با مراجعه به سامانه yaraneh۱۰.mcls.gov.ir تراکنش های بانکی خود را مشاهده کنند. این افراد پس از مشاهده تراکنش های بانکی خود اگر این تراکنش مورد پذیرش آنها بود که از طریق سیستم، گزینه انصراف از دریافت یارانه نقدی را انتخاب می کنند و اگر به تراکنش های بانکی گزارش شده اعتراض داشتند، می توانند اعتراض خود را ثبت کنند.

۴۷ درصد از معترضان مسئولیت تراکنش‌های بانکی خود را نپذیرفتند

حدود ۴۷ درصد از سرپرستان خانوار معترض پس از مشاهده تراکنش های بانکی خود در سامانه، مسئولیت همه یا بخشی از تراکنش بانکی خود را نپذیرفتند. همچنین ۴.۵ درصد اعلام کردند که اطلاعات تراکنش‌های بانکی آنها ناردست است. حدود ۱۱ درصد هم اعلام کردند که تراکنش دلیل درآمد و تمکن مالی نیست

- واکنش و توجیه خانوارهای معترض به قطع یارانه نقدی عمدتا حول چه مواردی بود؟

بر اساس آخرین گزارش‌گیری حدود ۴۷ درصد از سرپرستان خانوار معترض پس از مشاهده تراکنش های بانکی خود در سامانه، مسئولیت همه یا بخشی از تراکنش بانکی خود را نپذیرفتند. به عبارتی معتقد بودند که این تراکنش ها مربوط به آنها نیست و  دلایل متعددی را هم مطرح می کردند.

- مثلا چه دلایلی ؟

یکی از پیام ها به این شرح بود: «اینجانب.... کارمند تحت پوشش بیمه تامین اجتماعی می باشم و یکسال حساب اینجانب در دست شخص دیگری بوده است. در حال حاضر چند ماهی است که با این حساب کار نکرده است و بنده کارمند شرکتم. یارانه من را حذف نکنید.» این به هیچ وجه قابل توجیه نیست که فردی مسئولیت تراکنش خود را نمی پذیرد.»

یکی از افراد ساکن در روستا دلیل مشابه داشت که بررسی کردیم وی مالک سه خودرو بود و سال گذشته ۵ میلیارد تومان گردش مالی داشت. متوسط هزینه کرد ماهیانه وی نیز حدود ۲۱ میلیون تومان بود.

یک مورد دیگر اعلام کرده: «تراکنش های مالی مربوط به مغاره ای است که بنده و دو نفر دیگه در آن کار می کنیم . بنده مسئول مالی و خرید و فروش فروشگاه هستم و حقوق دریافتی بنده ۲ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان می باشد. من یک خانواده ۴ نفره دارم و از نظر مالی گرفتارم. لطف کنید یارانه من را حذف نکنید». در مورد این نوع موارد باید گفت به لحاظ قانونی کارت بانکی حقوقی باید به نام مدیرعامل باشد نه شخص. اینکه کارت بانکی به نام شخص باشد و تراکنش های فروشگاه از طریق کارت شخصی انجام شود قابل پذیرش نمی تواند باشد.

یکی از معترضان در شرح اعتراض خود نوشته است: «من مجبورم تراکنش صوری برای دوستم بزنم. دوستم کارتخوان گرفته و اگر تراکنش نزند کارتخوان او را می گیرند.» که این دلیل موجهی نیست.»

همچنین ۴.۵ درصد اعلام کردند که اطلاعات تراکنش‌های بانکی آنها نادرست است. حدود ۱۱ درصد هم اعلام کردند که تراکنش دلیل درآمد و تمکن مالی نیست.

قطع یارانه اجاره‌نشینان بالاشهر

- به نظر می رسد تراکنش مالی معیاری برای درآمد و توان مالی خانوار نباشد.

بله اما ما جابجایی وجه، واریز حساب به حساب یا برداشت نقدی ‌را در بررسی تراکنش های بانکی لحاظ نکردیم.  بر اساس اعلام بانک مرکزی اگر درآمد ماهیانه خانوار ۴ نفره ۸.۸ میلیون تومان باشد این خانوار در دهک هشتم و درآمد بالای آن نیز در دهک های درآمدی نهم و دهم قرار می گیرند. در حالی که ما در فرایند بررسی تراکنش های بانکی پس انداز، حساب نقدی، پرداخت اقساط و... را در نظر نگرفتیم بلکه تراکنش هایی که بابت خرید کالا، خدمات یا محصولی صورت می گیرند لحاظ شده که نشاندهنده میزان توان مالی فرد است. ما حتی اجاره بهای منزل را لحاظ نکردیم. البته یارانه اجاره نشینان مناطق لوکس تهران قطع می شود.

معیار ما برای سنجش وضع مالی، «هزینه خانوار» است نه «درآمد»

معیار ما برای قطع یارانه نقدی یک خانوار ۴ نفره «هزینه» ماهیانه ۷ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان است که با این تعریف یک خانوار قطعا بیش از این میزان «درآمد» دارد. یکی از متقاضیان اعلام کرده «هزینه های فوق بابت تعمیرات منازل و بازسازی آن بوده است. اینجانب بازنشسته فرهنگی هستم.» این هزینه ها هم دلالت بر مالکیت مسکن دارد و هم نشاندهنده توانایی تعمیرات منزل دارد. حتی اگر فرد تسهیلات هم گرفته باشد قطعا پشتوانه بازپرداخت تسهیلات را داشته است.

آیا در بین مشمولان قطع یارانه، ثروتمندانی هستند که به رغم گردش مالی بالا اما باز هم اعتراض خود را ثبت کردند؟

بله افراد بسیاری هستند که به رغم تمکن مالی و گردش مالی بالا اما اعتراض خود را ثبت کردند.

چند نمونه بفرمایید.

فردی داشتیم که بساز و بفروش بود که یارانه وی قطع شده است. این فرد ۲۰ میلیارد تومان واریز وجه در سال گذشته داشته و متوسط گردش مالی ماهیانه وی ۲۰۰ میلیون تومان بوده است. یکی دیگر از معترضان کارخانه دار است که واریز سالیانه بالای ۲۰ میلیارد تومان و متوسط گردش مالی وی در ماه یک میلیارد تومان بوده است.

با قطع یارانه نقدی چقدر در منابع صرفه جویی می شود؟

اگر سه دهک حذف شوند تا پایان سال حدود ۷ هزار میلیارد تومان در منابع صرفه جویی می شود و در سال نیز حدود ۱۵ هزار میلیارد تومان است.

محل هزینه این منابع مشخص شده است؟

در بحث هزینه کردها، فعلا با تایید معاون اول قرار است منابع حاصل از قطع یارانه نقدی در مرحله نخست در قالب خدمات حمایتی و تخفیفات بیمه ای برای معلولان هزینه شود. اما در خصوص صرفه جویی منابع در مراحل بعدی باید تصمیم گیری شود.

و نکته پایانی؟

انتظار ما این است که نمایندگان مجلس، دستگاه های نظامی، انتظامی و امنیتی و همه دستگاه هایی که به نحوی می توانند کمک کنند، حمایت لازم را داشته باشند تا یکبار برای همیشه اطلاعات و شناسنامه اقتصادی و اجتماعی افراد را یکپارچه کنیم و اطلاعات افراد اعم از اشخاص حقیقی و حقوقی بر روی کد ملی افراد ثبت شود.