آب یک‌ میلیون‌ تومانی در مسیر مشهد

انتقال آب

اقتصاد‌آنلاین: برآورد هزینه انتقال آب دریای عمان به شرق کشور به نرخ روز ارز حدود ۷۰۰ هزار میلیارد تومان است. یک پژوهشگر مدیریت منابع آب نیز هزینه هر مترمکعب آب تحویلی به مشهد را تا یک‌میلیون تومان تخمین می‌زند؛ رقمی که پرسش‌های تازه‌ای درباره توجیه اقتصادی طرح و تعهدات مالی دولت ایجاد کرده است.

به گزارش اقتصادآنلاین، انتقال آب از دریای عمان به شرق کشور، یکی از پرهزینه‌ترین طرح‌های تأمین آب ایران است؛ پروژه‌ای که قرار است آب شیرین‌شده دریا را از چابهار به استان‌های سیستان‌وبلوچستان، خراسان جنوبی و خراسان رضوی برساند. طول خط انتقال حدود ۱۴۰۰ کیلومتر است و برای اجرای آن باید تأسیسات آب‌شیرین‌کن، ایستگاه‌های پمپاژ و نیروگاه‌های موردنیاز ساخته شود. با وجود سرمایه‌گذاری انجام‌شده، کارشناسان هنوز درباره هزینه واقعی، نحوه تأمین مالی و ضرورت انتقال آب تا مشهد اختلاف‌نظر دارند.

این اختلاف‌نظرها در نشست تخصصی بررسی طرح نمک‌زدایی و انتقال آب دریای عمان به شرق کشور مطرح شد؛ نشستی که عباس آخوندی، وزیر پیشین راه و شهرسازی، با یک پرسش آغاز کرد: «اگر پروژه غلط است، اصرار بر اتمام آن چه حسنی دارد؟»

آخوندی با اشاره به نمونه‌هایی از پروژه‌های پرهزینه در کشورهای مختلف که به دلیل مشکلات فنی، اقتصادی یا زیست‌محیطی متوقف شده‌اند، گفت صرف هزینه در سال‌های گذشته نباید دلیل ادامه یک طرح باشد. او تأکید کرد که درباره درستی یا نادرستی پروژه انتقال آب دریای عمان قضاوتی ندارد، اما تصمیم‌گیری درباره ادامه آن نیازمند بررسی دوباره است.

هزینه ۱۶۰ همتی که به ۷۰۰ همت می‌رسد

مجید سیاری، پژوهشگر مدیریت منابع آب، در این نشست ارقام طرح را تشریح کرد. به گفته او، براساس اطلاعات منتشرشده در وب‌سایت شرکت تأمین آب صنایع و معادن (ایمواسکو)، هزینه اجرای پروژه حدود ۱۶۰ هزار میلیارد تومان برآورد شده است. این برآورد با محاسبه نرخ روز ارز به حدود ۷۰۰ هزار میلیارد تومان می‌رسد.

البته رقم ۷۰۰ همت، برآورد به‌روزشده بر پایه تغییر نرخ ارز است و هزینه قطعی و نهایی پروژه محسوب نمی‌شود.

سیاری گفت برای این طرح چهار واحد آب‌شیرین‌کن با ظرفیت هرکدام ۲۰۰ هزار مترمکعب در روز پیش‌بینی شده که ظرفیت مجموع آنها به ۸۰۰ هزار مترمکعب در روز می‌رسد. بر این اساس، قرار است سالانه حدود ۲۸۰ میلیون مترمکعب آب شیرین تولید و منتقل شود.

اما هزینه پروژه به ساخت آب‌شیرین‌کن‌ها و خطوط لوله محدود نیست. تأسیسات نمک‌زدایی به حدود ۲۶۰ مگاوات برق نیاز دارند و ظرفیت نیروگاهی پیش‌بینی‌شده برای مجموعه طرح نزدیک به ۹۷۰ مگاوات است.

به گفته سیاری، مصرف سالانه برق این پروژه حدود ۳۸۰۰ گیگاوات‌ساعت خواهد بود؛ رقمی که تأمین انرژی را به یکی از هزینه‌های مهم بهره‌برداری تبدیل می‌کند.

او با محاسبه هزینه سرمایه‌گذاری، انتقال، انرژی و بهره‌برداری، بهای تمام‌شده هر مترمکعب آب تحویلی به مشهد را بین ۹۰۰ هزار تا یک‌میلیون تومان برآورد کرد.

در صورت تحقق چنین برآوردی، اختلاف قابل‌توجهی میان هزینه تولید و انتقال آب با تعرفه‌ای که مصرف‌کنندگان شهری توان پرداخت آن را دارند، ایجاد می‌شود.

چه کسی پول آب گران را می‌دهد؟

تضمین خرید آب از سرمایه‌گذاران یکی از موضوعات اصلی نشست بود.

براساس توضیحات ارائه‌شده، نبود صنایع بزرگ و سرمایه‌گذاران توانمند در شرق کشور، تأمین مالی پروژه را با مشکل روبه‌رو کرده است. برخلاف طرح انتقال آب خلیج فارس به صنایع کرمان و یزد که شرکت‌های بزرگ صنعتی خریداران اصلی آب بودند، در شرق کشور ظرفیت مشابهی برای تأمین هزینه‌های پروژه وجود ندارد.

محمدحسن اسدی که درباره سابقه شکل‌گیری طرح توضیح می‌داد، گفت انتقال آب از خلیج فارس به صنایع فلات مرکزی تجربه موفقی بود و همین موضوع به گسترش ایده انتقال آب دریا به سایر مناطق کشور کمک کرد.

او توضیح داد که مطالعات انتقال آب به شرق کشور از دهه ۱۳۹۰ آغاز شد و برای اجرای آن، مشوق‌هایی از جمله واگذاری برخی ظرفیت‌های معدنی و تضمین خرید آب در نظر گرفته شد.

به گفته اسدی، تاکنون حدود ۱۷ هزار میلیارد تومان در طرح سرمایه‌گذاری شده که ارزش روز آن بیش از ۷۰ هزار میلیارد تومان است. بااین‌حال، مشکلات مالی و نبود تضمین‌های لازم برای خرید آب، پیشرفت پروژه را با دشواری روبه‌رو کرده است.

سیاری در مقابل هشدار داد که تضمین خرید آب می‌تواند تعهد مالی بلندمدتی برای دولت ایجاد کند؛ به‌خصوص اگر هزینه واقعی آب چندین برابر مبلغی باشد که مصرف‌کننده می‌پردازد.

او همچنین به وضعیت قراردادهای خرید تضمینی در بخش آب اشاره کرد و گفت دولت در پرداخت تعهدات برخی از این قراردادها نیز با مشکل مواجه است.

یکی دیگر از کارشناسان حاضر در نشست، مسئله تبعیض در پرداخت یارانه آب را مطرح کرد. به اعتقاد او، اگر دولت قرار باشد آب گران‌قیمت را برای مصرف‌کنندگان یک منطقه با نرخ بسیار پایین عرضه کند، باید مشخص شود منابع این یارانه از کجا تأمین می‌شود و چنین حمایتی چه نسبتی با عدالت در توزیع منابع عمومی دارد.

صرفه‌جویی در کشاورزی ارزان‌تر تمام می‌شود؟

یکی از مهم‌ترین انتقادها به طرح، ضرورت انتقال آب تا مشهد بود.

سیاری با اشاره به برداشت سالانه حدود ۴.۲۵ میلیارد مترمکعب آب زیرزمینی در خراسان رضوی، گفت حجم آبی که قرار است از دریای عمان برای مشهد تأمین شود، در مقایسه با مصرف آب استان بسیار محدود است.

به اعتقاد او، حتی افزایش نسبی بهره‌وری در بخش کشاورزی می‌تواند منابع آبی قابل‌توجهی آزاد کند و باید هزینه این راهکار با انتقال آب از فاصله ۱۴۰۰ کیلومتری مقایسه شود.

صدیقه ترابی، از مدیران پیشین وزارت نیرو، نیز با تشریح مطالعات انجام‌شده درباره استفاده از آب دریا گفت در بررسی‌های اولیه، انتقال آب شیرین‌شده از دریا آخرین گزینه تأمین آب بوده است.

او توضیح داد که مدیریت مصرف، افزایش بهره‌وری کشاورزی، استفاده از پساب و بازچرخانی آب باید پیش از اجرای طرح‌های پرهزینه انتقال آب بررسی شوند.

ترابی مصرف سالانه آب در کشور را حدود ۸۸ میلیارد مترمکعب اعلام کرد که نزدیک به ۷۸ میلیارد مترمکعب آن در بخش کشاورزی مصرف می‌شود. سهم صنعت حدود ۲.۴ میلیارد مترمکعب و سهم شرب حدود ۷.۷ میلیارد مترمکعب است.

این ارقام نشان می‌دهد که هرگونه تغییر در بهره‌وری مصرف آب کشاورزی می‌تواند بر منابع قابل‌دسترس برای سایر بخش‌ها اثر بگذارد؛ موضوعی که منتقدان انتقال آب بر آن تأکید دارند.

موافقان طرح چه می‌گویند؟

در مقابل، موافقان اجرای پروژه معتقدند ارزیابی آن نباید صرفاً بر قیمت هر مترمکعب آب متکی باشد.

اسدی توضیح داد که نیاز صنایع معدنی و فولادی شرق کشور، به‌ویژه در منطقه سنگان، یکی از دلایل اصلی شکل‌گیری طرح بوده است. به گفته او، توسعه صنایع جدید و تأمین آب شرب شهرهای شرقی نیز در مطالعات مورد توجه قرار گرفته است.

حمیرا ریگی نیز با اشاره به وضعیت سیستان‌وبلوچستان، خواستار بررسی پیامدهای اجتماعی و اقتصادی طرح برای مردم منطقه شد. او معتقد بود تصمیم درباره پروژه باید با توجه به نیازهای توسعه‌ای استان، موقعیت چابهار و آثار آن بر اشتغال و سرمایه‌گذاری گرفته شود.

یکی از متخصصان صنعت آب‌شیرین‌کن که تجربه اجرای پروژه‌هایی در سنگاپور، الجزایر و عمان را داشت، پیشنهاد کرد به جای توقف کامل طرح، اجرای آن با ظرفیت محدود آغاز شود.

او گفت می‌توان ابتدا یکی از واحدهای آب‌شیرین‌کن با ظرفیت ۲۰۰ هزار مترمکعب در روز را تکمیل کرد و سپس درباره توسعه مسیر تصمیم گرفت.

این متخصص با اشاره به پیشرفت فناوری نمک‌زدایی معتقد بود استفاده از آب دریا می‌تواند فشار بر منابع محدود آب شیرین را کاهش دهد. او همچنین بر اهمیت آثار اجتماعی پروژه تأکید کرد و گفت بهره‌برداری تدریجی می‌تواند امید به توسعه را در مناطق شرقی کشور حفظ کند.

هزینه محیط‌زیستی هم محاسبه شده است؟

در نشست، هزینه‌های زیست‌محیطی پروژه نیز مطرح شد. برداشت آب از دریا، بازگرداندن شورابه حاصل از نمک‌زدایی و مصرف بالای انرژی از جمله مسائلی است که می‌تواند هزینه اجرای طرح را افزایش دهد.

ترابی تأکید کرد که در بررسی پروژه‌های نمک‌زدایی باید علاوه بر سرمایه‌گذاری اولیه، هزینه انرژی و پیامدهای زیست‌محیطی نیز محاسبه شود.

در مقابل، متخصصان صنعت آب‌شیرین‌کن به پیشرفت فناوری‌های تصفیه و امکان کاهش برخی آثار محیطی اشاره کردند.

بحث دیگری که درباره پروژه مطرح شد، احتمال افزایش تقاضای آب در شهرهای مقصد بود. برخی کارشناسان هشدار دادند که ورود منابع جدید آب، بدون مدیریت رشد جمعیت و مصرف، ممکن است در بلندمدت نیاز به سرمایه‌گذاری‌های بیشتر را ایجاد کند.

ادامه پروژه به چه قیمتی؟

آخوندی در پایان نشست تأکید کرد که مسائل اقتصادی تنها معیار تصمیم‌گیری نیستند و توسعه مناطق مرزی، امنیت و محرومیت‌زدایی نیز باید در ارزیابی پروژه در نظر گرفته شوند.

بااین‌حال، به اعتقاد او، این اهداف نباید مانع مقایسه هزینه‌ها و بررسی راهکارهای جایگزین شوند.

منبع: اقتصاد آنلاین
x