ایران و آمریکا روی دور درگیری | جنگ سوم در راه است؟

گروه سیاسی: حمله آمریکا به زیرساخت ارتباطی در منطقه سیریک در استان هرمزگان، واکنش نظامی سپاه پاسداران را به‌دنبال داشت. این دومین واکنش سپاه به حملات شب‌های اخیر آمریکا به رادارها و لانچرهای موشک در جنوب ایران است که بار دیگر دامنه درگیری را به خارج از مرز‌های ایران کشانده.

هم‌زمان شنیده‌شدن صداهای انفجار در بحرین و تأکید مقام‌های ایرانی بر ضرورت پایان وضعیت «نه جنگ، نه صلح»، نشانه‌هایی از شکنندگی آتش‌بس و افزایش احتمال بازگشت درگیری‌ها است.

از سیریک تا بحرین

سپاه در بیانیه خود اعلام کرده که رادار پدافندی آمریکا در پایگاه بالگردی الرفاع را به شش فروند پهپاد هدف قرار داده است. گفته می‌شود که صداهای انفجار در بحرین شنیده شده اما تا زمان انتشار این گزارش، نه بحرین و نه آمریکا اصابت پهپاد‌ها به تأسیسات راداری را تأیید نکرده‌اند.

تنش میان ایران و آمریکا در شرایطی شدت گرفته است که دو طرف پس از ماه‌ها درگیری نظامی، در وضعیتی شکننده قرار دارند. حمله سپاه واکنشی به حمله هوایی آمریکا به یک برج مخابراتی در منطقه سیریک، در استان هرمزگان و در مجاورت تنگه هرمز بود که ممکن است به سلسله‌ای از حملات متقابل منجر شود. 

خبرگزاری ایرنا شامگاه پنجشنبه از هدف قرار گرفتن سیریک با آتش آمریکا خبر داد. هرچند جزئیات مستقلی درباره میزان خسارات و اهداف دقیق حمله منتشر نشد، سپاه پاسداران این اقدام را در چارچوب سلسله حملات و اقدامات تحریک‌آمیز آمریکا در جنوب ایران ارزیابی کرد.

تنها چند ساعت پس از انتشار این خبر، سپاه پاسداران اعلام کرد نیروی هوافضای این نهاد در واکنش به حمله آمریکا، یک سامانه راداری هشدار زودهنگام متعلق به ارتش این کشور را در بحرین هدف قرار داده است. سپاه این عملیات را «هشداری جدی» به واشنگتن توصیف کرد و هشدار داد در صورت تکرار حملات و نقض آنچه تحریکات هوایی آمریکا و قاچاق نفت در تنگه هرمز خواند، پاسخ‌های بعدی محدودیتی نخواهد داشت.

با این حال، روایت تهران و واشنگتن از نتیجه این عملیات متفاوت است. فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا (سنتکام) مدعی شد دو پهپاد انتحاری ایرانی را که به سمت بحرین در حرکت بودند رهگیری و منهدم کرده و هیچ خسارت یا تلفاتی به‌جا نمانده است.

این پایان ماجرا نبود و دومین حمله سپاه پاسداران صبح یکشنبه رخ داد.

نقطه حساس در معادله نظامی آمریکا

انتخاب بحرین به‌عنوان مقصد حمله پهپادی سپاه، از منظر نظامی و سیاسی اهمیت ویژه‌ای دارد. این کشور میزبان ناوگان پنجم نیروی دریایی آمریکاست و یکی از مهم‌ترین مراکز استقرار و هماهنگی نظامی واشنگتن در خلیج فارس به‌شمار می‌رود.

رادار‌های هشدار زودهنگام نیز بخشی از شبکه دفاع هوایی هستند که وظیفه شناسایی تهدید‌های موشکی و پهپادی و فراهم کردن فرصت واکنش برای سامانه‌های رهگیری را برعهده دارند. ایران می‌خواهد نشان دهد زیرساخت‌های نظامی آمریکا در منطقه، در صورت تداوم حملات به خاک ایران، از دایره اهداف احتمالی خارج نخواهند بود.

پیامد‌های حمله به مواضع آمریکا چیست؟

مهم‌ترین پیامد تحولات اخیر را باید در تغییر سطح تقابل نظامی ایران و آمریکا جست‌و‌جو کرد. در ماه‌های گذشته، بخش مهمی از درگیری‌ها در قالب حملات به زیرساخت‌های داخل ایران، محاصره دریایی بنادر و تهدید‌های متقابل دنبال می‌شد، اما حمله به تأسیسات نظامی آمریکا در بحرین، نشان می‌دهد تهران بار دیگر به راهبرد گسترش جغرافیایی هزینه‌های جنگ روی آورده است.

پیامد دوم تحولات اخیر به امنیت انرژی و تجارت دریایی بازمی‌گردد. در بیانیه سپاه، علاوه بر حملات هوایی آمریکا، موضوع قاچاق نفت در تنگه هرمز نیز به‌عنوان یکی از دلایل واکنش نظامی مطرح شده است. در همین چارچوب، حمله به تأسیسات نظامی آمریکا در بحرین را نمی‌توان جدا از مناقشه بر سر محاصره دریایی بنادر ایران و محدودیت‌های اعمال‌شده بر تردد کشتی‌ها در تنگه هرمز تحلیل کرد. واشنگتن می‌کوشد با فشار اقتصادی و دریایی، توان تهران برای ادامه مقاومت را محدود کند و در مقابل، ایران از موقعیت ژئوپلیتیک خود برای افزایش هزینه این سیاست بهره می‌گیرد.

ایران در وضعیت نه جنگ نه صلح نمی‌ماند؟

در سطح سیاسی نیز اظهارات محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس حاوی پیامی برای واشنگتن بود. او اعلام کرد تهران برای مذاکره یا جنگ آمادگی دارد و ادامه توافق را منوط به پذیرش هفت شرط ایران از سوی آمریکا دانست. قالیباف همچنین تأکید کرد ایران در وضعیت «نه جنگ و نه صلح» باقی نخواهد ماند و در صورت تکرار اشتباه آمریکا، نیرو‌های مسلح ایران درباره جغرافیای درگیری تصمیم خواهند گرفت.

هم‌زمان، گزارش وال‌استریت ژورنال به نقل از مقام‌های اطلاعاتی آمریکا مدعی است ایران همچنان بین ۱۵۰۰ تا ۲۵۰۰ موشک در زرادخانه خود دارد. این برآورد، در صورت صحت، می‌تواند توضیح دهد چرا واشنگتن با وجود فشار‌های نظامی و اقتصادی، همچنان با ظرفیت قابل توجهی از پاسخ موشکی ایران مواجه است.

بازگشت جنگ یا فشار برای توافق؟

مجموع تحولات اخیر نشان می‌دهد آتش‌بس و توقف نسبی حملات میان ایران و آمریکا، بیش از آنکه به معنای حل اختلافات باشد، به دوره‌ای از بازسازی توان و آزمودن خطوط قرمز طرفین تبدیل شده است.

واشنگتن همچنان از محاصره دریایی و فشار اقتصادی به‌عنوان ابزار‌های اصلی مهار تهران استفاده می‌کند و گروهی در کاخ سفید که به نظر می‌رسد مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا نیز جز آن‌ها است بر تداوم این راهبرد تاکید دارند. در مقابل، ایران می‌کوشد با نمایش توان موشکی و پهپادی و تهدید تأسیسات نظامی آمریکا در منطقه، هزینه تداوم این سیاست را افزایش دهد و تهدید کرده که قرار نیست وضعیت معلق فعلی را تحمل کند.

با این حال، هنوز نمی‌توان از بازگشت قطعی دو طرف به جنگی تمام‌عیار سخن گفت. اظهارات اخیر روبیو درباره غیرضروری بودن ازسرگیری عملیات نظامی گسترده علیه ایران، در کنار تداوم تلاش‌های دیپلماتیک با میانجیگری قطر و پاکستان، نشان می‌دهد در واشنگتن نیز درباره هزینه‌های بازگشت به جنگ ملاحظاتی وجود دارد.

در چنین شرایطی، دو سناریو بیش از سایر گزینه‌ها قابل تصور است. نخست، ادامه حملات محدود و متقابل با هدف حفظ بازدارندگی و بهبود موقعیت چانه‌زنی در مذاکرات و دوم، خروج تدریجی تقابل از سطح کنترل‌شده و ورود به دور تازه‌ای از حملات گسترده‌تر. به‌نظر می‌رسد که هرچه افق پیشرفت مذاکرات کمرنگ‌تر شود، سناریو دوم در آینده نزدیک محتمل‌تر خواهد شد. آن هم در حالی که احتمالا تا ۳۶ ساعت آینده سومین ناوگروه آمریکا نیز در منطقه خاورمیانه مستقر خواهد شد.