تعطیلی مدارس | هزینه‌ای که از کلاس درس به خانه منتقل می‌شود

فائزه مشهدی هراتی - معلم ابتدایی: تعطیلی مدارس در روز‌های سرد سال، هنگام افت فشار گاز یا در شرایط بحرانی، معمولاً با یک راهکار فوری همراه است: انتقال کلاس‌ها به فضای مجازی. اما پشت این تصمیم ظاهراً ساده، مسئله‌ای پیچیده‌تر قرار دارد؛ آموزشی که قرار است بدون حضور دانش‌آموز در مدرسه ادامه پیدا کند، در عمل با محدودیت دسترسی به ابزار دیجیتال، اختلال سامانه‌ها، نابرابری امکانات خانوار‌ها و افزایش بار کاری معلمان روبه‌رو می‌شود. تجربه یک معلم مقطع ابتدایی از روز‌های آموزش غیرحضوری نشان می‌دهد که هزینه این تعطیلی‌ها، بیش از آنکه در آمار تعطیلی مدارس دیده شود، در کیفیت یادگیری دانش‌آموزان نمایان می‌شود.

مدرسه را تعطیل می‌کنیم، اما مسئولیت آموزش را نه!

آموزش مجازی در دوران کرونا به‌عنوان راهکاری اضطراری وارد نظام آموزشی شد؛ راهکاری که قرار بود برای مدتی محدود، ارتباط دانش‌آموز و مدرسه را حفظ کند. با این حال، چند سال بعد همچنان همان الگو برای مواجهه با انواع تعطیلی‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد. تفاوت شرایط امروز با دوران کرونا این است که آموزش غیرحضوری دیگر یک اتفاق استثنایی نیست و عملاً به یکی از ابزار‌های مدیریت تعطیلی مدارس تبدیل شده است.

اما آیا زیرساخت‌های آموزشی متناسب با این تغییر توسعه پیدا کرده‌اند؟ سامانه شاد با وجود افزایش ظرفیت نسبت به دوران کرونا، همچنان در زمان افزایش تعداد کاربران با کندی و اختلال مواجه می‌شود. وقتی چند استان به‌طور هم‌زمان تعطیل می‌شوند، همان بستری که قرار است آموزش را بدون وقفه ادامه دهد، خود به یکی از موانع دسترسی تبدیل می‌شود.

در چنین شرایطی، حتی امکان انتخاب آزادانه یک بستر جایگزین نیز برای مدارس وجود ندارد. معلمان و مدیران باید در چارچوب سامانه مورد تأکید آموزش‌وپرورش فعالیت کنند و راهبران آموزشی نیز بر گروه‌ها نظارت دارند. در نتیجه، خانواده و معلم نه‌تنها با محدودیت زیرساخت مواجه‌اند، بلکه در انتخاب ابزار مناسب هم اختیار چندانی ندارند.

هزینه آموزش مجازی را چه کسی پرداخت می‌کند؟

شاید مهم‌ترین تناقض آموزش مجازی در ایران این باشد که مسئولیت اجرای آن بر عهده معلم گذاشته شده، اما هزینه‌های لازم برای اجرای آن لزوماً در نظر گرفته نشده است. اکنون شرایط به‌گونه‌ای است که در آن تولید محتوای آموزشی، آماده‌سازی فایل و ویدئو، پاسخ‌گویی به دانش‌آموزان و پیگیری روند یادگیری همگی به وظایف معلم اضافه می‌شوند؛ درحالی‌که هزینه اینترنت، حجم مصرفی و حتی ابزار مورد نیاز برای تولید محتوا نیز از جیب خود معلم پرداخت می‌شود.

اگرچه درخواست‌هایی برای اختصاص گوشی یا تبلت به معلمان مطرح شده، اما به نتیجه نرسیده است. به این ترتیب، آموزش‌وپرورش از معلم انتظار دارد در شرایط غیرحضوری همان مسئولیت آموزشی را حفظ کند، بدون آنکه الزاماً امکانات متناسب با این مسئولیت را در اختیارش قرار دهد.

در سوی دیگر، خانواده‌ها نیز با صورت‌حساب دیگری مواجه‌اند. دانش‌آموزی که تلفن همراه شخصی ندارد، باید از گوشی والدین استفاده کند. اگر والدین شاغل باشند، حتی دسترسی به ابزار حضور در کلاس نیز ممکن است با مشکل مواجه شود. خانواده‌هایی هم که توان مالی بیشتری دارند، برای جبران ضعف‌های آموزشی به کلاس‌های فوق‌برنامه و تقویتی روی می‌آورند.

دو ساعت آموزش در روز؛ چه چیزی از یادگیری باقی می‌ماند؟

مسئله صرفاً دسترسی به اینترنت یا عملکرد سامانه نیست. ماهیت آموزش در مقطع ابتدایی با بسیاری از مقاطع دیگر تفاوت دارد. دانش‌آموز کلاس اول و دوم هنوز در حال یادگیری مهارت‌های پایه‌ای خواندن، نوشتن و محاسبه است؛ مهارت‌هایی که شکل‌گیری آنها به تمرین مستمر، تعامل مستقیم و نظارت معلم نیاز دارد.

در دوره جنگ ۴۰ روزه، آموزش مجازی دانش‌آموزان ابتدایی به حدود دو ساعت در روز محدود شده بود. او اکنون افت تحصیلی را در میان دانش‌آموزان محسوس می‌داند و معتقد است پایه‌های اول و دوم بیشتر از سایر مقاطع آسیب دیده‌اند.

افزایش مراجعه خانواده‌ها به کلاس‌های تقویتی نیز می‌تواند نشانه‌ای از نگرانی آنها درباره کیفیت یادگیری باشد. در واقع، بخشی از وظیفه‌ای که باید در چارچوب نظام آموزشی انجام شود، دوباره به بازار آموزش خصوصی منتقل می‌شود؛ بازاری که دسترسی به آن برای همه خانواده‌ها یکسان نیست.

جلو انداختن درس‌ها؛ راه‌حل یا انتقال بحران به آینده؟

نگرانی درباره کمبود گاز در ماه‌های سرد سال، بار دیگر مدارس را به سمت جلو انداختن بودجه‌بندی دروس سوق داده است. به گفته این معلم، حدود یک ماه پیش از سوی آموزش‌وپرورش به مدارس درباره احتمال تعطیلی در آبان یا آذر اطلاع‌رسانی شده و از معلمان خواسته شده است مباحث درسی را زودتر از برنامه معمول پیش ببرند.

ترجیح بسیاری از معلمان به آموزش ترکیبی نیز از همین واقعیت ناشی می‌شود. آموزش مجازی می‌تواند در شرایط اضطراری مکمل آموزش حضوری باشد، اما تبدیل آن به جایگزینی دائمی و کم‌هزینه برای مدرسه، بدون توجه به تفاوت‌های سنی و امکانات دانش‌آموزان، راه‌حل پایداری نیست.