از حذف ونس تا تهدید به حمله دوباره | ترامپ چه نقشه‌ای برای ایران دارد؟

گروه سیاسی؛ از احتمال حذف ونس تا حملات متقابل محدود در خلیج فارس؛ همه نشانه‌ها از احتمال افزایش تنش می‌گویند. در حالی که نخست وزیر قطر گفته در آخرین لحظات جلوی حمله به ایران را گرفته و فرصتی دو هفته‌ای برای میانجی‌گری و رسیدن به نقطه تفاهم به دست آورده است. اما این فرصت به سرعت رو به اتمام است و تا اینجا ایران و آمریکا حاضر به انعطاف برای پیشرفت مذاکرات نشده‌اند.

حفظ محاصره به جای جنگ گسترده

اظهارات اخیر ترامپ درباره جنگ ایران، بیش از هر چیز بر تداوم راهبرد فشار حداکثری، بدون تعیین افق روشنی برای پایان درگیری، دلالت دارد. او در گفت‌و‌گو با استیون‌ای. اسمیت، روزنامه‌نگار آمریکایی، و همچنین یک شبکه محافظه‌کار، مدعی شده است که می‌تواند جنگ را فوراً پایان دهد، اما درخواست متحدان منطقه‌ای واشنگتن باعث شده است فشار‌های نظامی و اقتصادی علیه تهران ادامه پیدا کند.

ترامپ در این گفت‌و‌گو‌ها از عربستان سعودی به‌عنوان یکی از کشور‌هایی نام برده که خواستار حفظ وضعیت موجود شده است. به گفته او، قطر، کویت، امارات متحده عربی و بحرین نیز ترجیح می‌دهند رویکرد فعلی آمریکا در قبال ایران ادامه یابد. او حتی در پاسخ به این پرسش که آیا بدون درخواست این کشور‌ها به ایران حمله می‌کرد، پاسخ مثبت داده و تأکید کرده است که هر زمان لازم باشد دستور اقدام نظامی را صادر خواهد کرد.

گویا ترامپ از یک سو می‌کوشد مسئولیت بخشی از تداوم بحران را متوجه متحدان منطقه‌ای خود کند و به این ترتیب، ادامه فشار بر ایران را نه صرفاً انتخاب واشنگتن، بلکه پاسخی به نگرانی‌های امنیتی کشور‌های عربی معرفی کند. اما از سوی دیگر او با چنین موضعی نشان می‌دهد کاخ سفید، دست‌کم در شرایط فعلی، پایان جنگ را لزوماً به معنای پایان تقابل با ایران نمی‌داند.

رئیس‌جمهور آمریکا همچنین احتمال تداوم محاصره دریایی ایران تا ۲۶ ماه را منتفی ندانسته و با طرح ادعا‌هایی درباره تورم ۳۰۱ درصدی، وضعیت اقتصادی ایران و ناتوانی حکومت در پرداخت حقوق نیرو‌های نظامی، مدعی شده است که جمهوری اسلامی در آستانه فروپاشی قرار دارد. این اظهارات، فارغ از صحت ادعا‌های مطرح‌شده، نشان می‌دهد واشنگتن همچنان بر اثرگذاری فشار اقتصادی بلندمدت به‌عنوان مکمل قدرت نظامی حساب می‌کند.

ادامه میانجی‌گری قطر

اما تبادل پیام‌ها نیز همچنان ادامه دارد. هرچند که به نظر نمی‌رسد وضعیت مذاکرات از بن‌بست خارج شده باشد. کانال ۱۴ اسرائیل مدعی است که جمهوری اسلامی ایران در ۲۴ ساعت گذشته از طریق قطر به آمریکا اطلاع داده که حاضر به مذاکره درباره برنامه هسته‌ای خود نیست. بر اساس همین گزارش، دوحه این موضع را به مقام‌های آمریکایی منتقل کرده است. هم‌زمان، انتشار خبر سفر یک هواپیمای دولتی قطر به تهران و بازگشت آن پس از حدود دو ساعت، گمانه‌زنی‌ها درباره تداوم ارتباطات غیرمستقیم را تقویت کرده است.

حذف ونس از پرونده مذاکرات؟

در واشنگتن نیز تحولات سیاسی پس از شکست جمهوریخواهان ادامه دارد. وب‌سایت پولیتیکو ادعا کرده که ترامپ جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور، را از روند مذاکرات ایران کنار گذاشته است. این تصمیم پس از آن اتخاذ شده که ونس شکست جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای را به جنگ با ایران نسبت داده بود.

این تحول می‌تواند نشانه‌ای از اختلاف‌نظر در حلقه نزدیکان ترامپ درباره هزینه‌ها و پیامد‌های ادامه جنگ باشد. ونس از چهره‌هایی محسوب می‌شود که نسبت به مداخله نظامی خارجی و هزینه‌های آن مواضع انتقادی داشته است. بنابراین، کنار گذاشتن او از پرونده ایران، در صورت تأیید رسمی، می‌تواند به معنای محدودتر شدن حضور جریان منتقد جنگ در تصمیم‌گیری‌های مربوط به این پرونده باشد.

البته هنوز کاخ سفید و دفتر معاون رئیس‌جمهور درباره گزارش پولیتیکو توضیحی ارائه نکرده‌اند. با این حال، هم‌زمانی این گزارش با پیام ترامپ در شبکه تروث‌سوشال معنادار است. او در این پیام از ونس خواسته است تمام تمرکز خود را بر موضوع فساد در شهر‌ها و ایالت‌های تحت مدیریت دموکرات‌ها بگذارد و تأکید کرده که آمریکا دیگر به توافق با ایران نیاز ندارد.

این موضع‌گیری در کنار اظهارات دیگر ترامپ، دو فرضیه را مطرح می‌کند. اول اینکه رئیس‌جمهور آمریکا واقعاً از مسیر دیپلماسی صرف‌نظر کرده یا می‌کوشد با اعلام بی‌نیازی از توافق، هزینه سیاسی و روانی مذاکره را برای طرف مقابل افزایش دهد.

گزینه نظامی همچنان روی میز

همزمان با عدم پیشرفت مذاکرات با وجود تلاش میانجی‌گران، در عرصه نظامی نیز نشانه‌ای از کاهش تنش دیده نمی‌شود. سپاه اعلام کرده است که در پاسخ به حمله آمریکا به یک دکل مخابراتی در سیریک هرمزگان، یک رادار هشدار اولیه آمریکا در بحرین را هدف قرار داده است. مقام‌های آمریکایی و بحرینی تاکنون درباره این ادعا موضع‌گیری نکرده‌اند. در مقابل، منابع دولتی ایران گفته‌اند محل حمله آمریکا در سیریک ماهیت نظامی داشته است.

از سوی دیگر، شبکه ۱۳ اسرائیل گزارش داده است که بر اساس ارزیابی ارتش این کشور، در صورت تصمیم ترامپ برای حمله مجدد به ایران، مشارکت اسرائیل در چنین عملیاتی مطلوب خواهد بود. هرچند در شرایط فعلی ضرورتی فوری برای حمله ارزیابی نشده است. نتانیاهو نیز پس از نامه گادی آیزنکوت مبنی بر ضرورت پرهیز از اقدامات تنش‌زا تا تشکیل دولت جدید، با او دیدار کرده است. دیداری که احتمالا موضوعی آن هماهنگی برای مشارکت اسرائیل در حمله احتمالی آمریکا به ایران بوده است.

مجموع این تحولات نشان می‌دهد که احتمال ازسرگیری درگیری همچنان بخشی از محاسبات نظامی طرفین است.

شکاف در راهبرد کاخ سفید

به نظر می‌رسد که در کاخ سفید راهبرد منسجمی درباره ادامه جنگ با ایران وجود ندارد و شکاف‌ها همچنان پابرجاست.

ترامپ از یک سو می‌گوید تغییر در ساختار سیاسی ایران بدون تحقق اهداف واشنگتن به معنای شکست او خواهد بود و از سوی دیگر، از بی‌نیازی به توافق سخن می‌گوید. این دو موضع نشان می‌دهند که هدف نهایی دولت آمریکا هنوز در سطح عملیاتی روشن نیست. به‌ویژه آنکه دستیابی به توافق، تغییر رفتار ایران و تغییر ساختار سیاسی آن، سه هدف متفاوت با الزامات و هزینه‌های کاملاً متمایز هستند.

نکته دیگر اینجاست که در مقام‌های ایران و آمریکا هر دو از ضرورت تسلیم طرف مقابل به شروط آنها صحبت می‌کنند و این یعنی هیچ طرفی فعلا حاضر به انعطاف در مواضع خود نیست.

به این ترتیب، به نظر نمی‌رسد که توافقی فوری در دسترس باشد و احتمالا دوره تعلیق یعنی مذاکره زیر سایه جنگ همراه با محاصره و تحریم و وضعیت تنگه هرمز، همچنان ادامه خواهد داشت.