خزر در گرداب تغییرات اقلیمی | فرزام پوراصغر: تبخیر آب خزر ۵۰ میلیارد مترمکعب افزایش یافت

مسیحا حیدریان؛ تازه‌ترین آمار سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری از ایجاد عقب‌رفتگی دریای خزر حکایت دارد. به‌طوری‌که خط ساحلی خزر در بخش‌هایی از استان گلستان از جمله حوالی بندر ترکمن، خلیج گرگان و میانکاله، سه تا چهار کیلومتر عقب رفته است. این میزان در بخش‌هایی از گیلان و مازندران به ۵۰۰ تا ۸۰۰ متر می‌رسد.

پیامد‌های اقتصادی پس‌روی آب خزر از کاهش درآمد کسب‌وکار‌های وابسته به گردشگری و صیادی تا افزایش هزینه نگهداری زیرساخت‌های بندری امتداد دارد. در کنار این موارد، خشک شدن تالاب‌های ساحلی و کاهش عمق آب می‌تواند مخاطرات زیست‌محیطی و محدودیت‌های تازه‌ای برای حمل‌ونقل دریایی ایجاد کند. 

در این باره فرزام پوراصغر، پژوهشگر محیط‌زیست و آمایش سرزمین در گفت‌و‌گو با اقتصادآنلاین درباره تبعات اقتصادی عقب‌نشینی دریای خزر گفت: یکی از نخستین پیامد‌های پس‌روی آب، خشک شدن تالاب‌های وابسته به دریای خزر از جمله تالاب انزلی، میانکاله و خلیج گرگان است. خشک شدن این تالاب‌ها امکان تردد و فعالیت‌های گردشگری را محدود کرده و درآمد‌های حاصل از گردشگری در این مناطق را به‌شدت کاهش داده است.

تغییرات اقلیمی عامل اصلی عقب‌نشینی دریای خزر است

پوراصغر در پاسخ به پرسشی درباره سهم عوامل انسانی و تغییرات اقلیمی در کاهش سطح آب دریای خزر و عقب‌نشینی آن گفت: بر اساس مطالعاتی که شخصا انجام داده‌ام و همچنین بررسی‌های موسسه تحقیقات آب، تغییرات اقلیمی نقش پررنگ‌تری در عقب‌نشینی خزر دارند.

وی با اشاره به کاهش ورودی آب رودخانه ولگا افزود: حدود ۸۸ تا ۹۰ درصد آب ورودی به دریای خزر از حوزه آبریز ولگا تامین می‌شود و این رودخانه مهم‌ترین منبع تامین آب خزر است. میزان آورد آب این حوزه در سال‌های گذشته حدود ۳۰۰ میلیارد مترمکعب بود، اما بنا بر اطلاعات موجود، حدود سه تا چهار سال پیش به نزدیک ۲۶۰ میلیارد مترمکعب کاهش پیدا کرد.

این پژوهشگر محیط‌زیست ادامه داد: از یک سو، میزان آب ورودی به دریای خزر کاهش یافته و از سوی دیگر، تبخیر آب افزایش پیدا کرده است. برآورد من نشان می‌دهد میزان تبخیر از سطح دریای خزر طی سال‌های اخیر حدود ۵۰ میلیارد مترمکعب افزایش داشته است. هم‌زمانی کاهش ورودی آب و افزایش تبخیر، تراز آب این دریا را تحت تاثیر قرار داده است.

تصویری از رود ولگا که در غرب روسیه قرار دارد

عقب‌نشینی خزر در کدام کشورها بیش از ایران است؟

پوراصغر با اشاره به تاثیر کاهش عمق دریای خزر بر حمل‌ونقل دریایی گفت: یکی از مهم‌ترین پیامد‌های اقتصادی پس‌روی آب، دشوار شدن تردد کشتی‌هاست. اگر روند کاهش سطح آب ادامه پیدا کند، کشتی‌هایی با آبخور بیش از چهار متر در آینده نزدیک امکان تردد در برخی مسیر‌ها را نخواهند داشت؛ در حالی که پیش از این، چنین کشتی‌هایی به‌راحتی در این مسیر‌ها رفت‌وآمد می‌کردند.

وی افزود: محدود شدن عمق قابل کشتیرانی، استفاده از کشتی‌های کوچک‌تر را ضروری می‌کند. این مسئله ظرفیت جابه‌جایی کالا را تحت تاثیر قرار می‌دهد و می‌تواند هزینه حمل‌ونقل دریایی را افزایش دهد.

این پژوهشگر محیط‌زیست با اشاره به وضعیت بنادر کشور‌های حاشیه شمالی دریای خزر توضیح داد: کشور‌های شمالی خزر به‌ویژه قزاقستان به دلیل کم‌عمق‌تر بودن سواحل، بیشتر از ایران تحت تاثیر عقب‌نشینی آب قرار گرفته‌اند. در برخی مناطق، فاصله بنادر از خط ساحلی افزایش پیدا کرده و کشور‌ها برای حفظ دسترسی به دریا ناچار به انجام اقدامات زیرساختی و صرف هزینه‌های بیشتر هستند.

پوراصغر ادامه داد: در ایران نیز می‌توان آثار کم‌عمق‌تر شدن سواحل را در بندر انزلی مشاهده کرد؛ به‌طوری‌که رفت‌وآمد کشتی‌ها و فعالیت‌های مرتبط با آن به‌تدریج دشوارتر شده است. در مجموع، افزایش هزینه‌های بندری و محدودیت‌های حمل‌ونقل دریایی از مهم‌ترین پیامد‌های اقتصادی ادامه عقب‌نشینی دریای خزر برای کشور‌های ساحلی خواهد بود.

عقب‌نشینی دریای خزر در قزاقستان به ۱۰ کیلومتر رسید

پوراصغر در پاسخ به پرسش دیگری درباره گستره جغرافیایی عقب‌نشینی دریای خزر و اینکه آیا این پدیده فقط به سواحل ایران محدود می‌شود یا خیر، گفت: عقب‌نشینی خزر تنها مختص ایران نیست و کشور‌های دیگر حاشیه خزر نیز با این مسئله مواجه هستند. قزاقستان از جمله کشور‌هایی است که به دلیل عمق کمتر سواحل، عقب‌نشینی بیشتری را تجربه کرده و در برخی مناطق میزان پس‌روی به حدود ۱۰ کیلومتر رسیده است.

وی درباره تفاوت میزان عقب‌نشینی در سواحل ایران بیان کرد: میزان پس‌روی در مناطق مختلف ایران یکسان نیست و به شیب زمین بستگی دارد. در بخش‌هایی از سواحل جنوب شرقی دریای خزر، به‌ویژه محدوده گرگان و استان گلستان، عقب‌نشینی بیشتر است؛ اما در سواحل گیلان این میزان کمتر بوده و در برخی مناطق حدود ۱۰۰ تا ۱۵۰ متر گزارش می‌شود.

این پژوهشگر محیط‌زیست تاکید کرد: نمی‌توان برای کل سواحل دریای خزر یک عدد ثابت به‌عنوان میزان عقب‌نشینی اعلام کرد. در مناطق جنوبی خزر، میانگین عقب‌نشینی در برخی محدوده‌ها حدود ۳۰۰ متر است، در حالی که در بخش‌های شمالی، به دلیل تفاوت شیب ساحل، میزان پس‌روی می‌تواند به حدود ۲۵ متر محدود شود.

پوراصغر با اشاره به اینکه سدسازی در روسیه را نمی‌توان تنها عامل افت سطح آب خزر دانست، توضیح داد: نمی‌توان تمام مسئولیت کاهش آب ورودی به دریای خزر را به سدسازی روسیه نسبت داد. خود روسیه نیز از کاهش آورد رودخانه ولگا آسیب دیده است. کشتی‌هایی که از دریای خزر وارد رودخانه ولگا می‌شوند، برای رسیدن به بندر آستراخان باید حدود ۱۰۰ تا ۱۵۰ کیلومتر در مسیر رودخانه حرکت کنند و کاهش عمق آب، تردد آنها را دشوارتر کرده است. بنابراین، کشور‌های شمالی خزر و خود روسیه نیز با پیامد‌های کاهش سطح آب مواجه هستند.

وی خاطرنشان کرد: تغییرات اقلیمی و افزایش تبخیر، در کنار کاهش آورد رودخانه ولگا، از عوامل اصلی عقب‌نشینی دریای خزر هستند. هرچند سطح آب این دریا در دوره‌های مختلف تاریخی نوسان داشته و دوره‌های پس‌روی و پیش‌روی را تجربه کرده است، اما نمی‌توان با اطمینان گفت روند‌های گذشته دوباره تکرار خواهند شد.

تبعات اقتصادی پس‌رفت خزر برای ایران

پوراصغر با اشاره به وابستگی اقتصادی ساکنان مناطق ساحلی به تالاب‌های شمال کشور بیان کرد: در سه تا چهار سال گذشته، آثار عقب‌نشینی آب دریای خزر به‌وضوح قابل مشاهده بوده و سطح آب در این دوره حدود دو و نیم متر کاهش پیدا کرده است. بخش قابل توجهی از جوامع محلی پیرامون تالاب‌ها به فعالیت‌های اقتصادی وابسته به این پهنه‌های آبی متکی بودند و سالانه هزاران تن ماهی از این مناطق صید می‌شد.

وی افزود: خشک شدن تالاب‌هایی مانند انزلی و میانکاله و کاهش امکان فعالیت در خلیج گرگان، درآمد حاصل از گردشگری و صیادی را تحت تاثیر قرار داده و معیشت ساکنان این مناطق را با مشکل مواجه کرده است.

این پژوهشگر محیط‌زیست در ادامه، افزایش هزینه‌های زیرساختی را از دیگر پیامد‌های اقتصادی عقب‌نشینی دریای خزر دانست و توضیح داد: پس‌روی آب، زیرساخت‌های بندری را نیز تحت تاثیر قرار می‌دهد. هزینه تعمیر و نگهداری بنادر افزایش پیدا می‌کند و برای حفظ امکان فعالیت در این بنادر، باید هزینه بیشتری صرف لایروبی شود. افزایش هزینه‌های لایروبی می‌تواند اقتصاد فعالیت‌های بندری را تحت فشار قرار دهد.

کاهش عمق آب و آلودگی؛ تهدیدی برای ذخایر آبزیان دریای خزر

پوراصغر درباره تاثیر عقب‌نشینی آب بر کیفیت محیط‌زیست دریایی خاطرنشان کرد: با کاهش حجم آب دریای خزر، غلظت آلاینده‌ها افزایش پیدا می‌کند. این مسئله به‌ویژه در سواحل جنوبی اهمیت دارد؛ زیرا جهت جریان آب به سمت ایران است و آلودگی‌ها می‌توانند سواحل جنوبی خزر را بیشتر تحت تاثیر قرار دهند.

وی با اشاره به تاثیر کاهش سطح آب بر چرخه زیستی آبزیان گفت: بخش عمده ماهیان دریای خزر از نوع آنادروم یا مهاجر هستند؛ به این معنا که برای تکثیر باید از دریا وارد رودخانه‌های منتهی به خزر شوند و در آب شیرین تخم‌ریزی کنند. عقب‌نشینی آب و تغییر وضعیت ارتباط رودخانه‌ها با دریا، امکان انجام این چرخه زیستی را دشوارتر می‌کند.

این پژوهشگر محیط‌زیست ادامه داد: دشوار شدن دسترسی ماهیان مهاجر به رودخانه‌ها، ذخایر آبزیان دریای خزر را کاهش می‌دهد. کاهش ذخایر ماهی نیز به طور مستقیم بر فعالیت صیادان و درآمد جوامعی اثر می‌گذارد که معیشت آنها به صید و بهره‌برداری از منابع آبزی وابسته است.

خشک شدن تالاب‌های خزر؛ احتمال گسترش گردوغبار در شمال شرق ایران

پوراصغر در ادامه پاسخ خود به پرسش اقتصادآنلاین درباره پیامد‌های زیست‌محیطی و اقتصادی خشک شدن تالاب‌های ساحلی توضیح داد: یکی دیگر از پیامد‌های عقب‌نشینی دریای خزر، خشک شدن تالاب‌ها به‌ویژه در جنوب شرق سواحل شرقی است. بستر خشک‌شده این تالاب‌ها می‌تواند در آینده به کانون تولید و انتشار گردوغبار تبدیل شود.

وی با اشاره به وضعیت تالاب‌های محدوده گرگان افزود: در بخش‌هایی از جنوب شرق گرگان، آثار پدیده گردوغبار هم‌اکنون نیز مشاهده می‌شود. کاهش رطوبت تالاب‌ها و خشک شدن بستر آنها می‌تواند شدت گردوغبار را در شمال شرق کشور افزایش دهد.

این پژوهشگر محیط‌زیست با اشاره به احتمال انتقال گردوغبار از مناطق خشک‌شده کشور‌های همسایه خاطرنشان کرد: در ترکمنستان، به دلیل شرایط خشک‌تر نسبت به ایران، اراضی نمایان‌شده در اثر عقب‌نشینی آب نیز می‌توانند به کانون‌های گردوغبار تبدیل شوند. انتشار گردوغبار از این مناطق ممکن است شهر‌های شمال شرق ایران، از جمله مشهد، را تحت تاثیر قرار دهد. طی دو تا سه سال گذشته نیز نشانه‌هایی از تاثیر این پدیده بر مناطق یادشده مشاهده شده است.

سابقه نوسانات خزر؛ چرا این بار شرایط متفاوت است؟

پوراصغر در ادامه درباره زمان آغاز روند عقب‌نشینی دریای خزر و سابقه نوسانات سطح آب این دریا بیان کرد: بررسی روند تغییرات سطح آب خزر نشان می‌دهد این دریا از سال‌های ۱۳۵۱ و ۱۳۵۲ وارد دوره کاهش سطح آب شد و این روند تا حدود سال ۱۳۶۰ ادامه داشت که حدود ۲.۸ سانتی‌متر کاهش سطح را ثبت کرد. پس از آن، سطح آب دوباره افزایش پیدا کرد و این روند افزایشی تا حدود سال‌های ۱۳۷۶ و ۱۳۷۷ ادامه داشت که در این سال‌ها به اوج خود رسید.

وی افزود: از حدود سال‌های ۱۳۷۸ و ۱۳۷۹، روند کاهش سطح آب دریای خزر دوباره آغاز شد و در سال‌های اخیر به‌ویژه از سال‌های ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴، شدت بیشتری پیدا کرده است.

این پژوهشگر محیط‌زیست با تاکید بر تفاوت شرایط اقلیمی امروز با دوره‌های گذشته خاطرنشان کرد: نوسانات سطح آب دریای خزر همواره وجود داشته و این دریا در دوره‌های مختلف عقب‌نشینی و پیشروی را تجربه کرده است، اما این بار به دلیل تغییرات اقلیمی و دخالت‌های انسانی نمی‌توان با قطعیت انتظار داشت همان الگو‌های گذشته دوباره تکرار شوند.

پوراصغر توضیح داد: در مطالعات تغییرات اقلیمی از شکل‌گیری شرایط اقلیمی جدید صحبت می‌شود؛ به این معنا که الگو‌های گذشته لزوما تکرار نخواهند شد. در ایران نیز تغییر الگو‌های بارندگی و میزان نزولات جوی قابل مشاهده است. افزایش انتشار گاز‌های گلخانه‌ای طی چند دهه گذشته، گرمایش جهانی را تشدید کرده و بر روند‌های اقلیمی اثر گذاشته است.

وی با اشاره به برآورد‌های مربوط به سطح آب دریای خزر در آینده گفت: برخی مطالعات، کاهش ۹ تا ۱۸ متری سطح آب دریای خزر تا سال ۲۱۰۰ را پیش‌بینی کرده‌اند. البته میزان کاهش آب به سناریو‌های اقلیمی که هیئت بین‌دولتی تغییرات اقلیمی پیش‌بینی کرده بستگی دارد.

دریای خزر خشک خواهد شد؟

پوراصغر در پاسخ به این پرسش که آیا احتمال خشک شدن کامل دریای خزر در آینده وجود دارد، تاکید کرد: با بررسی سوابق زمین‌شناسی از دوره کواترنری، یعنی حدود دو میلیون و ۵۰۰ هزار سال گذشته، می‌توان دریافت دریای خزر هیچ‌گاه به‌طور کامل خشک نشده است. البته در مقاطعی سطح آب آن به‌شدت کاهش یافته و حتی حدود ۵۰ درصد از پهنه آبی آن خشک شده است؛ با وجود احتمال تکرار چنین افت‌هایی، خشک شدن کامل دریای خزر حتی در بازه چند قرن آینده نیز امکان‌پذیر نیست.